Kevin Heredia

Maite kontuak ekarri nahi dizkizuet asteon hona. Ez, aitzitik, Maribel, erretxindu egin baitzait, antza: anonimotasuna exijitu dit, ez duela gurea publiko egiterik nahi. Joan omen zaiola inor, eztarriko min txatxuren baten aitzakian, ea bera ote den Kevin Herediaren zera, galdezka. Ez nuen sekula imajinatuko zutabe honek oihartzun hori izan zezakeenik. Baina bai, ni ere gerarazi naute noizbait, herrian bertan, bizkarrean kox-kox egin eta hauxe esateko: «Ez nekian hainbeste irakurtzen huenik, Heredia!». Harira Kevin. Maite kontuak aipatu nahi dizkizuet asteon, ezen galdu egin baitut mundu honetan gehien maite nuena: denbora. Komunera ere ezin lasai joan azkenaldian! Arrastaka iristen naiz iritsi beharrekoetara, ezin iritsi nahiko nukeen horietara. Liburu pila ederra pilatu zait mesanotxean, irakurtzeke, eta beldur naiz, hauetako gauren batean, lo seko, ziplo buru gainera eroriko zaizkidan.

Armijori aitatu nion, telefonoz hitz beste egin genuen azken aldian, orain egun gutxi. «Kontxo», erantzun zidan, «hire kezka horrek Atxaga ekarri zidak gogora». Harritu egin nintzen ni, zer ote zuen ikustekoa gure Bernardok nire kezka lurtarrarekin. Eta Armijok, ohi duen eran, sorpresa bat zeukan gordea: egona zela, apirilaren 22an, Bernardo Atxagak Bartzelonan eman hitzaldian eta, bere idazkerarekin egiten duen antzera, maitemindu egin zuela bere hizkerarekin. Esan nion baxuago hitz egiteko, Jordi jelostuko zitzaiola. Itauna paratu zidan, trukean: «Heredia, zerezkoa duk literaturari eskaintzen dioken denbora?». Aho bete hortz hori, zer erantzun ez nekiela erantzun nion, ikusi ez zuen tentel aurpegiaz. «Bai, urrezkoa al duk denbora hori? Zilarrezkoa? Brontze edo, akaso, burdinazkoa? Heredia, Atxagak egin zian galdera, Hesiodo aipatuz: Lana eta egunak lanean, urre, zilar, brontze eta burdinazko garaiak aipatzen dizkik poeta greziarrak, garai urrun batean urrezkoa zuan mundua, burdinazkoa bilakatu zela bere garairako. Leitzeari eskaintzen zaion denboraren kalitateaz ari zuan Atxaga!». Mutu jarraitu nuen, eta beste bat arte agurtu zitzaidan laguna.

Orain, ordea, telefono dei hartatik denbora batera, asmatuko nuke zer erantzun. Eman dizkiot buelta pare bat kapelari. Neronek, urrezko denbora baino gehiago, urezkoa dudala erantzungo nioke orain Armijori (edo Atxagari, edo Hesiodori), ura behatz artetik bezala ihes egiten didala denbora malapartatuak. Edo, metalen bat aipatzearren, ez urre, ez zilar, latorrizkoa dela esango nioke. Eta joan nahiko nukeela jatorrizkora, garai ez oso urrun batean nuen urrezko denbora hartara, zeinean liburuak eta ni neu adjektiborik gabeko maitale (salbai, ezti, kartsu, mozolo, huts) baikinen.

Esaldi arrunta ematen zuen, baina eman dit zer pentsatua Maribelek joan den astean aipatu zuen zerbaitek. Zehazki, «gustatzen zait literatura segitzen duen jendea ezagutzea» esaldiak. Astea hitz horiei bueltaka, eta ez dut ondorio garbirik atera. Gauez, ohea menestra bat, begiak bildu ezin, garuneko xomorroren batek jaurtitzen zidan itauna. «Eta hiri, Heredia, gustatzen al zaik?». Eta ezin esan seguru baietz, baina ez jakin zergatik.

Gustatu, gustatu… Literaturazale gehienak bezala, setiatuta sentitu izan naiz batzuetan; libururik ukitzen ez dutenek setiatuta, esan nahi da. Nabarmena da letrajaleok gizartearen gutxiengo zabal bat osatzen dugula, horregatik elkartzen gara. Irakurle klubak, arratsaldeko kafearekin hasi eta hurrengo goizekoarekin bukatzen diren tertuliak… «Bai», erantzungo nuke aurreneko momentuan, «gustatzen zait literatura segitzen duen jendea ezagutzea, eta haiekin hitz egitea». Gainera, BERRIAn- zutabe hau hartu nuenetik, irakurle setiatu horietako bakoitzaren ordezkari sentitzen naiz (Irakurlearenak du izena zutabeak, ez alferrik).

Zerbaitek debekatzen dit, ordea, hain kategorikoa izatea. «Bai?» galdetzen diot neure buruari «gustatzen zaizkit literaturazaleak?». Eta uste dut badakidala non dagoen zalantza iturria: Azken aldian agintariak hartzen ari diren joeran. Modan jarri da kargua hartzean presidenteak poesia errezitatzea (Lopez); elkarri liburuak oparitzea (Chavezek Obamari); hauteskunde aurreko eguna Vargas Llosa irakurtzen pasatzea (Aznar). Eta ez zait gustatzen literaturazaleen Bilderberg klub hori.

Ni ikasketa gabeko garraiolaria naiz, eta aspaldi jabetu nintzen liburu zailenak irakurtzeko ere, aski dela ipurdi gogorra edukitzea, eserita orduak botatzeko. Ez dela behar ardura handiko lanik, unibertsitate titulurik, 120tik gorako adimen koefizienterik. Eta ingurukoei hori esaten saiatzen naiz: literaturak mundu guztiari balio diezaiokeela. Agintariek zer pentsatzen duten, ordea, beste errota bateko ura da.

Baina puntu horretara iritsita, neure buruari onartu diodanean ez naizela irakurle guztien ordezkari demokratikoa, badakit lo egiteko zailtasunak izaten jarraituko dudala. Ohea menestra bat izango da gaur gauean ere, eta begiak bildu gabe joango zait beste gau bat, garuneko xomorroren batek itaunarekin jarraituko duelako. «Eta hiri, Heredia, gustatzen al zaik?». Galdera ez baita literaturazaleak gustatzen zaizkidan ala ez. Galdera da, ea Maribel gustatzen zaidan. Eta hain kontu pribatuari, barkatuko didazue, ez diot zutabe honetan erantzun nahi.

Ia Berriako arduradunekin hitz egin behar izan dut aste honetan, zutabea ezin idatzi nenbilela eta. Astelehenean ondoezik ailegatu etxera eta halaxe egon naiz ia aste guztian, kalenturarekin. Aitor dut ez naizela oso mediku zalea, hilzorian ez bada nekez noala ni medikuarenera. Baina azkenean amore eman behar izan dut, batez ere Telleria jaunaren ekinaren aurrean.

Bada, joan banaiz, joan naiz, arranopola! Zer eta berrogeialdian sartu eta han igaro ditut asteazkena eta osteguna. Beldur ziren A gripea ez ote zen harrapatu nuena. Mila galdera egin dizkidate, nola sentitzen naizen (zoratzen), bidaiarik egin ote dudan (nahi bai), norekin ibili naizen azken egunotan (zuri esango dizut), zerriekin kontakturik izan dudan (zaila dago ez edukitzea mundu honetan) eta abar. Ez dakit zenbat proba egin dizkidaten gero, gorputzeko zoko guztiak miatu bitartean.

Ostiralean etorri zait mediku berria.

- Kevin Heredia?

- Orain arte hala nintzen.

Ezaguna egiten zitzaiola nire izena eta ez zekiela zergatik. Berrian idazten nuela literaturaz eta horregatik izango zela esan diot. Harriturik begiratu eta, ezetz, ez zuela Berria irakurtzen. Haatik, literatura asko gustatzen zitzaiola, beti zuela libururen bat esku artean. Hortxe ikusi dut aste honetako zutabearen salbazioa.

Liburu bat gomendatzeko eskatu, eta berak Jane Austen-en Pride and Prejudice bota dit. «Qué nivel, Maribel» esan dut berrogei ordutik gora berrogeialdian igaro ondoren geratzen zitzaidan umore apurraz. Hemen idazten dudan zutabearena esplikatu diot eta apenas denborarik geratzen zitzaidanez (testuak ostiralean bidali behar ditut erredakziora) aste honetan Austenen liburu hori gomendatuko dudala agindu diot. Oraindik irakurtzeke dudanez, aditzera eman diot liburuari buruz ezer gutxi esan dezakedala. Orduan, doktoreak bere e-posta helbidea pasako zidala esan dit, «badakizu, irakurleren batek nirekin harremanetan jarri nahiko balu, pertsonaien gainean eztabaidatzeko-edo… Gustatzen zait literatura segitzen duen jendea ezagutzea, baina txiklea bezala luzatzen diren lanegun hauekin…». Biziki eskertu diot bere laguntza, eta bezperan egindako proben emaitzak ematen hasi zait jarraian.

Azkenean, lehenagotik banekiena esan dit, alegia, A griperik ez nuela. Hala, berehala bidali naute etxera, artean ahul samar nengoela. Atetik igaro eta despeditzera nindoala, aurretik izandako solasaldiaz ia ahazturik, eskuarekin geldiarazi eta zera esan dit: «Heredia jauna, nire helbidea doctoramaribelsoriano@gmail.com da».

Eskua kokotsean, ezerezari begira, kapela jantzita ikusten nauzu, goiko argazkian [oharra: Berria-ko zutabeetan agertzen den hori]. Baina ez naiz kapela kalean eramaten duten horietakoa. Etxean bakarrik egoten naiz kapelapean, irakurtzen-eta. Ez dago horretarako zergati berezirik, gustatzen zait eta kito. Jakina, ohitu egin naiz, eta orain kapelarik gabe ezin. Ohe-kontuetan ere, antzeko zerbait… (baina hori, beste zutabe baterako). Kapelapean idazten ari naiz orain bertan zu irakurtzen ari zaren lerro hauek. Aspaldi eman zidan Telleria jaunak kapela hau, txikia gelditu zitzaiola-eta. «Nolatan? Edadearekin burua handitu al zaizu?», esan nion. «Ez, Kevin. Mundua txikitu zait» erantzun zuen hain serio, ez nuen jakin kapelapean zein keinu egin. «Joder, broma da!» esanez kendu zidan eskutik cava kopa, eta barrez aldendu zen.

Kapelapean denbora gehiegi ematen dut, nahi baino gutxiago nabil pasieran. Dagoeneko Losada nirekin aspertu da: «aitonduta habil, motel», esan zidan e-mailez. Jada ez dit telefonoz ere deitzen «zintzurra izorratzera» joateko. Ikusiko banindu hemen, kapelapean eta ia biluzik, ez dakit barrez edo amorruz lehertuko litzatekeen. Baina Losadak badaki itzulpenak egiten jarraitzen dudala, itzulpen aspergarri mortalak, eta gaixotzen ari naizela testu kliniko horiekin, lana bukatu eta kapela jantzi besterik ez dudala buruan. Sigmund Freudekin egin dut amets bart, pentsa ze gaizki nagoen. Ke artean emakume biluzi baten argazkia erakutsi dit Freudek, eta kokospekotik esan du: «Kiki». Argi eta garbi: ki-ki. «Zer esan nahi du horrek, Sigmund?», galdetu diot, larri samar. Eskua kokotsean jarrita, «deitu egidak Sigi», esan du, eta barrez aldendu da.

Orduan esnatu naiz, kapela jantzita eta argia piztuta, egongelako sofan. Goiz osoa substantzia kimikoen izenak itzultzen pasatu ondoren, pasieran ibili naiz auzoan. «Heredia, nora daramak kareto hori?». Bruce Leek bezala egin dit hurbiltzeko keinua Soniak, komiki-dendakoak. «Etor hadi barrura, gustatuko zaik». Hitz aspertuan hasteko betarik eman gabe, salmahai gainean jarri du komiki lodikote bat. Azalean, biolontxelo bat emakume baten bizkar biluziarekin nahastuta, Man Rayren argazkian bezala. Izenburua argi eta garbi irakurtzen da: «Kiki de Montparnasse». Komikia 101. orrialdean zabaldu, eta hortxe ikusi zaitut kapelapean, Kiki, biluzik. Minutu batzuk eman ditut orriak pasatzen, isilik. «Eraman ezak, lasai, itzulpenak kobratzean ordainduko didak». Eskerrak eman, etxera joan, sofan etzan. Zabaldu zaitut, Kiki, itxi arte ez dut etsi. Eta hemen nago orain, kapelapean eta ia biluzik. Cava kopa daukat eskuan, eta ez dakit zer ari naizen ospatzen.

Gertatu zait, Super Mario Benedetti finitzearekin bat, poesiari heldu diodala atzera. Boladak izaten dira. Halako maitasun-gorroto bat, amodioa bainoago, amorrodioa. Besterik irakurtzen ez dudan garaiak ditudan legez, desertuko trabesia batera abiatzen zait poesia, noizean behin. Hemen aipatu izan dut inoiz poetarik, Philip Larkin, esaterako, Francis Ponge, beste batean, Wallace Stevens handia, noski. Beraz, ezin esan dezake inork generoaren etsai naizenik. Baina ezta maitale itsu ere. Adi-adi jarraitzen diot, jarraitzen diodanetan, aldamio gaineko langileek minigona bati jarraitzen dioten moduan.

Irakurri izan dut poesia, eta tarteka, atsegin hartu. Benedetti bera, gauza batzuk bai (nerabezaroan, batez ere) eta beste batzuk ez (helduaroan, nagusiki). Baina gaur egunean gero eta zailagoa egiten zait poesia irakurri eta atsegin hartzea. Orain artekoak hortxe daude, noski, baina geure garaikide postmodernoak? Horiekin dut nik zera ziztrin bat, ezinegon lodia. Poesia lirikoa zer den ulertu genuen bere garaian, Pere Ballart unibertsitate irakaslearen eskutik, El contorno del poema saiakeran. Baina, orain, poesia bera zer den ez dut argi, «poesia zu zeu zara» okaztagarri horretatik haratago. Anne Carson kanadarraren poema bilduma bat hartzen duzu, eta, to, lehenengoa muturrean: The Beauty of the Husband: A Fictional Essay in 29 Tangos. Poema bilduma bat al da? Fikziozko saiakera? Hogeita bederatzi tango? Ez, Superman, notejode! Eta, bai, kontziente naiz, generoena, sailkapen ororen antzera, ihes egiten diguten kontzeptuak klasifikatzeko eta ulertzen saiatzeko saiakera dela, eta mugak ez direla ez osoro definitibo, ez behin betirako ere.

Horrelakoetan egin ohi dudanez, telefonoa hartu eta Losada lagunaren zenbakia markatu dut. Mekasuen. Goizaldeko ordu bata, ttanko. Mmm…baaai? Gabon, Losada. Joder Heredia, zer ordu dituk hauek? Losada, hik ba al dakik zer den poesia? Ostia… hi haiz poesia, Heredia, hi heu. Ez, serio, ba al dakik? Laletxe, horretarako deitzea ere ordu hauetan… ez dakit… poesia editoreek poesia dela erabakitzen duten hori duk, motel, argitaletxeetako poesia sailetan publikatzen den hori. Eta orain, gabon Heredia… Bain…klik, Gab… tu, tu, tu… Telleria jaunak, akaso, beste erantzun bat izango luke, baina bere semeengan pentsatu dut, bihar eskola eguna da. Eta azkena erosi dudan liburua irekitzea beste erremediorik ez dut izan, poesia postmodernoa ulertzeko saiakeran, Agustin Fernandez Malloren Postpoesía. Hacia un nuevo paradigma. Liburua ireki eta, lehenik, arrautza frijitu bat, aurkibide gisan. Berandu da, goizaldeko ordu biak, ia. Bero kolpe bat nabaritu dut. Haize zakarra altxa da. Harea aleak begietan.

Nintendo bat etxerako eskatzea, hori… hori asko eskatzea zen 12 urterekin. Asko eskatzea zen etxea bera, artean roulottean bizi ginen-eta; kilker-killer-ek ez ziguten lo egiten uzten udan; neguan, itoginetatik sartzen zitzaigun euritan dutxatzen ginen. Baina Nintendoaz ari nahi dut. Eduki ez nuen Nintendoaz. Eskolakoren batek etxera gonbidatzen ninduenean baino ikusten ez nuen Nintendoaz. Eta Nintendoaz nahi dut, uste dudalako hari esker zaletu nintzela literaturarekin. Bai, hala da, esan dezatela nahi dutena bideojokoen aurka hainbeste predikatzen duten onpentsalariek: bideojokoek ere istorioak kontatzen dituzte, eta nire irudimen pre-nerabeari asko ematen zion imajinatzeko makinatxo hartatik pantailaratzen zenak.

Super Mario nireetakoa nuen, ez da zaila igartzen zeren kausaz. Iturgina, txikia, ile beltza eta pottoloa, nire anaia bat ikusten nuen pantailan. Haren bibote ordurako demodéa, haren manera obreroak, haren poza aurrera egiteko. Salto, jo, korri, ez zen inoiz nekatuko… pantaila zailetara iritsi arte. Ostegun arratsalde bat, udaberrian, eta hilezkortasuna zer den deskubritu nuen Super Mariorekin jostatzen.

- Jon, Koopak akatu nau!

- Lasai, beste bi bida geratzen zaizkizu-eta.

Eta beldurra galdu nuen, gehiago salto, gehiago korri, gehiago, gehiago, gehiago… Ilundu eta joateko ordua ailegatu arte. Baina zerbait ikasi nuen Mariorekin.

Hori txikitan zen. Txikitan jende zaharrak zituen hogeita hamar; putzu bat zen ozeanoa; ez zegoen heriorik. Gero gaztetan, jende zaharra berrogeikoa; ozeanoa urmaela; herioa hitz bat, Nintendoa bazterrean utziz joan ginen, eta liburuei helduz. Eta orain, ezkontzeko adinean soltero; agureek hirurogeita hamar; laku bat ozeanoa; herioa horixe… herioa, besteena, beste batena, gurutzatu zait.

Poeta, txikia, ile beltza, haren bibote aspaldian demodéa, haren pozaren defentsa («Defender la alegría como una trinchera» zioen)… Nintendoaz gogoratu naiz aste honetan, Marioz oroitu ere: Super Mario hil da, hitzaren iturgina, italiarren seme, amerikarren aita, Super Mario, Benedetti. Larritzekotan egon naiz. Tristatzekotan. Baina gero udaberriko ostegun arratsalde hura gogoratu dut, Jonen etxea, Koopa, pantaila zailena. Hil da bai, baina lasai: Super Mario Benedettik zientoka bida ezkutatu zituen liburuetan.

-Armijo?

-Zer diagu, Heredia?

-Zer moduz habil?

-Beti bezala, bi oinen gainean.

-Bartzelonan tabernaz taberna, ezta?

-Bada ez, txo. Atzo Teatre Lliurera joan ninduan berriro. Celineren Nord egiten ziaten aleman batzuek.

-Hara! Eta Pinterrena baino gehiago gustatu al zaik?

-Konparatzerik ere ez, konparatzerik ere ez. Tira, tutik ere ez nian harrapatu, alemanez zuan… baina hura baino askoz-askoz hobea duk.

-Eta zer arraio egiten duk alemanez den antzezpen batera joaten?

-Aizak, programan subtitulat en català jartzen zian, eta halaxe joan nauk. Azpitituluak, ordea, agertokiaren goialdean jarri ditiztek, eta ezin agertokia eta azpitituluak aldi berean begiratu. Gainera, hizketaldiak eta azpitituluak ez zetozean bat, aktoreak isilik geratu eta hor jarraitzen zuten jo eta su letrek alde batetik bestera. Azkenean agertokira bakarrik egon nauk adi.

-(…)

-Baina antzezpena, Kevin, ikaragarria duk! Hasieran horma zuri moduko bat zegok antzeztokian, bagoi bat sartzen duk eta braust! Horma lurrera bota. Handik liburuak irteten dituk, eta zorua liburuz josita geratzen duk. Bagoitik ere altzairuak eta gisa guztietako tramankuluak ateratzen ditiztek. Azkenerako, antzeztokia kaos bat duk, liburuak, aulki zaharrak, ohe bat, piano bat, globo handi bat argia ematen duena…

-Eta aktoreak?

-Bikainak. Aktore mordoa dituk, beti agertokian alde batetik bestera; korrika, dantza, eta hitz egin bainoago, oihu egiten ditek. Pertsonaietako bat, gainera, Celine bera duk.

-Hara!

-Eta musika ere jotzen ditek aldiro-aldiro. Hunkituta irten nauk.

-Ikusten diat, bai, ikusten diat. Eskerrak ez duan ulertu!

-Eskerrak, bai…

-Seguru nagok bestela ez zitzaiala hainbeste gustatuko!

-Oso posiblea duk.

-Joño, lastima duk, baina ezin diat kontra egin; ea hurrengo batean elkarrekin joaten garen berriz ere antzerkira.

-Hobe izango duk futbola ikustera-edo joaten bagaituk, bestela sesioan bukatuko diagu, aurrekoan bezala.

-Bai, eta ni sosik gabe.

-Zer diok?

-Ezer ere ez… Aizak, eta zertarako deitu nauk?

-Zenbat maite haudan esateko.

-Hi haiz hi eltzagorra!

-Adeu, Kevin. Muxus.

Baitezpadakoa da niretzat pasieran ibiltzea, promenatzea, apapa joatea, mundu biziarekin loturak mantentze aldera, ezen ezingo bainuke beste hizki erdi bat idatzi, ezta poema bat prosaz edo bertsoz osatu ere, sentsazio horiek izan ezean. Pasieran ibiliko ez banintz hilda nengoke, eta ene bizibidea, bihotz-bihotzez maite dudana, bertan deuseztatuko zen. Pasieran ibili gabe eta berriak jaso gabe nik ere ezingo nuke ezeren berririk eman ezta artikulurik minimoena idatzi ere, zer esanik ez eleberri labur bat. Pasieran ibili gabe ezingo nuke behaketarik egin, ikerketarik ere ez. Zu bezalako irakurle argi eta bizkor batek berehala ulertuko du hau guztia. Pasiera eder eta zabal batean milaka ideia datozkit, denak probetxugarriak eta erabilgarriak. Etxean itxiko banintz, alferrik galduko eta lehortuko nintzateke, doilorki. Ezen niretzat paseoan ibiltzea ez baita soilik osasungarria eta ederra, baita komenigarria eta probetxuzkoa ere.

Paseoak kitzikatzen nau profesionalki eta era berean pertsonalki atseginez eta zorionez betetzen; biziberritzen eta kontsolatzen eta pozten, badu halako zera bat jarraitzeko akuilatzen nauena, izan ere objektu handiak eta txikiak eskaintzen dizkit oparo, eta nik ondoren etxean ontzen ditut arreta eta prestasun osoz. Paseo bat beti dago adierazpen ikusgarriz eta sentigarriz betea. Irudiz eta poesia biziz, liluraz eta naturako edertasunez beteak daude paseo politak, labur direnean ere. Naturak eta ohiturak zabaldu egiten dira, erakargarri eta xarmagarri, erne den paseatzailearen zentzumenetan, izan ere ez da paseatu behar begiak behekoz jarrita, begi-zabalik eta begi-oskarbi baizik, paseatzailearengan haziko bada zentzuaren ederra eta paseoaren pentsamendu bare eta zintzoa. Pentsa ezazu nola pobretuko zen poeta, nola egingo zukeen porrot, ama- eta aita- eta ume-Naturak ez balute aldian-aldian freskatuko, onaren eta ederraren iturrian.

Kontxo, Kevin… kar-kar. Kontua da pasieran ibiltzera itzuli naizela azken boladan. Kamioiarekin ezin kurratu nabilenez, goizean lo goxotzen naiz txaribelan, eguerdian esnatzen naiz errudun, eta pixkortzeko itzuli bat egiten dut auzoan. Erabat suspertuta itzultzen naiz pasieratik etxera, eta itzulpen-lanak egiten jartzen naiz (teknikoak, kasik klinikoak), sos batzuk ateratzeko. Aspertzen naizenean, adibidez orain, maite dudan liburu bat hartu eta itzulpen libreak egiten ditut. Aurreko bi paragrafoetan, hain zuzen ere, Robert Walser-en Der Spaziergang (alegia, Pasiera) liburuko pasarte bat itzuli dut libreki. Tira, barkatu atrebentzia.

Bila eta bila urteak eman ondoren, orriak tonaka, bata bestearen atzetik, niniak erre arte irentsi eta gero, azkenik aurkitu dut behin eta berriro bisitatu beharreko literatur lana, edozein pertsona zentzudunek, halako izendapenik nahiko balu, etengabe kontsultatu beharreko izkribu erreferentziazkoa. Mesanotxeari ainguratzekoa, alegia. «Eta zein da liburu santu hori?», galdetuko duzu, irakurle maite, arrazoi osoz. Luzio Apuleioren Urrezko astoa akaso, magiaz, fartsaz, mitologiaz beteriko idazkia? Nikolai Gogol eromenera eraman zuen Arima hilak, agian? George Perecen Bizitza: erabilera arauak beharbada, eguneroko egundoko huskeriak erakusten dituen eleberria? Elizen Arteko Biblia bera? Ez zehazki, nahiz eta neu bezalako gizaki likido batentzat Biblia aproposa izan daitekeen: Show Me How: 500 Things You Should Know. Instructions For Life From The Everyday To The Exotic du aurkikuntzak izena (gaztelaniazko bertsioa oparitu didate niri Mira cómo se hace: 500 cosas que debes saber. Instrucciones para la vida desde lo cotidiano a lo más exótico).

Txiste txar bat kontatzen ari naizela pentsatuko du batek baino gehiagok. Ez bada, inoiz ez naiz hain serios mintzatu. Esadazue, bestela, zein liburuk biltzen dituen bere baitan bizitzan behar-beharrezko izango zaizkigun 500 irakaspen: gurpil zulaketa bost eurokoarekin nola konpondu, gorbata nola lotu, manikura eta pedikura perfektuak nola egin, otarrain bat nola garbitu. Eta kontu espiritualagoak ere bai: lehen musu gogoangarria nola eman, etorkizuna te hondarretan nola iragarri, musika nola irakurri, swing kolpea nola hobetu. Bizitza konpondu dit ditxosozko liburuak. Hemendik aurrera, Losada lagunarekin elkartzen naizen bakoitzean, ni izango naiz hozkailua ireki eta zuku goxoak prestatuko dituena (hamasei koktel, bermuda rose, banana rum, orange blossom, saketini; Losada, zer nahi duk?). Armijorenera, Bartzelonara joaten naizen hurrengoan, kalean seguru nola joan erakutsiko diot, bai eta, aukera suertatuko balitz, ukabilkada eraginkor bat nola jo. Telleria jauna lagunduko dut egin ohi dituen bidaia exotiko horietako batera, leku ideala aukeratu, liburuak eskaintzen dizkidan aukeren artean (Tabanan, Matsumoto, Angkor Wat) eta krokodilo bati nola egin aurre azalduko diot. Eta inoiz, Les bienveillantes nobelatzarra irakurri eta Jonathan Littellekin zita egiten badut, harri eta zur utziko dut Iruñeko entzierroa korritzeko azalpenekin.

Liburuari aitzakiaren bat bilatzekotan, esango nuke ez dela erabat osoa, ments dituela bizitzan garrantzizkoak diren hainbat kontu. Begira eta begira aritu naiz ea pasarteren batean azaltzen den zutabe bat nola idatzi. Baina, tira, ari gara geure kasa ere.

Kokaina apur bat, pare bat pilula eta erretzeko txokolate harria: ezer gutxi, baina lagun bat harrapatu du txukelak kale izkinan merkantziarekin, eta pasa beharko ditu bi urte kartzelan, gutxienez. Itsusia da horrela esatea, baina ez zaio erabat gaizki etorriko, nire ustez. Esan nahi dut, orain arteko bizio batzuk (kokaina apur bat, pilula parea noizean behin, erretzeko txokolatea) ez dituela kalean bezala eskura izango, hain erraz, hain di-da; eta, beraz, fula gutxiago sartuko diola gorputzari. Aurreneko eskutitzean esaten dit aspertu egiten dela, eta bukatzen du galdetzen, lotsa punttuarekin, ea ez diodan libururen bat bidali behar; nik, hainbeste irakurtzen omen dudan honek.

Leitu dut esaldia eta pentsatu dut kartzelak txarra behar duela izan, oso, ze berak, lagunak, zuloan sartu baino lehen ez zuen liburu bat ukituko, ezta azala kokainazkoa izango balu ere; ezta pilulaz beteta balego ere; ezta orriekin txokolatezko zigarroak biltzeko ere. Jesus Zarateren Kartzela nobelako paradoxa ekarri dit gogora: sartu dute kartzelan krimenik egin ez duen gizona, eta presoak matxinatu direnean zaindari bat hil du. Kartzelak egin du gaizkile, kalean ardia baino otzanagoa zena. Bai, badakit, nire lagunak ez du inor hil barruan, eta kanpoan berriz, delitu bat-edo egina zuen… Ez dira hain antzekoak istorioa eta historia, baina behintzat argi dago biak (Zaraten protagonista eta nire konpadrea) errotik aldatu dituela barrote artean bizitzeak.

Pentsatu dut liburu horixe bera bidal niezaiokeela lagunari, baina berehala topatu dut traba: astunegia da irakurtzen ohitua ez dagoenak gozatzeko. Poesiazkoak izanda, problema bera izango nuen Ho Chi Mihn-en Gartzelako egunkaria-rekin eta Sarrionandiaren Gartzelako poemak-ekin. Gainera, pentsatzen-pentsatzen, bigarren traba aurkitu diet liburu guztiei: kartzelaz hitz egiten dutela, eta ez dakit lagunaren egoeran literaturak ez ote duen bestelako funtzioa bete behar, ihes egiten laguntzea-edo.

Apalean begira-begira, Kapuscinskiren zerbait (Ebano edo, apika, Bidaiak Herodotorekin) iruditu zait erakargarriena: Afrika eta klasiko greziar bat, baina kazetari on batek kontatua, erraz ulertu eta disfrutatzeko modukoa. Baina «mmm…» egin du kontzientziaren alde ilunen batek; «eztakitpa…» esan du; «horri esaten diozu ‘ihes egiten laguntzea’ ala?» galdetu du. Arrazoi. Eta apala hankaz gora jarri behar izan dut, hau baztertu, hura lardaskatu, eta joan zaizkit orduak, pare bat otordu, baina azkenean, bai, aurkitu dut behar nuena; sartu dut gutun-azal handi batean, bidali diot lagunari Alexandre Dumasen Monte-Cristoko kondea. Ea zerbaiterako balio dion. Ihes egiten ikasteko-edo.