Kevin Heredia

pixta bat

Iragan irailean salaketa potoloa egin zioten Marie Darrieussecq baionesaren azken nobelari: plagioa. Denik eta akusaziorik grabeena Camille Laurens idazle eta argitaletxekideak egin zion, “Marie Darrieusecq ou le syndrome du cou-cou” izeneko artikuluan. Urak, badirudi, bere bidea hartu du atzera.

Kevin Heredia

Ez da lehenengo aldia Marie Darrieusecqi “kopiati!” esaten diotena. Beno, egia esateko, “plagio” salaketa hutsik ez diote egin batere, antzeko esamoldeak erabili dituzte haren salatzaileek horretarako. Izan ere, Truismes (Ahardikeriak) bere lehen nobelaren arrakasta itzelaren ondoren, Fantasmen sorrera idatzi zuen, eta kargu hartu zion Marie NDiaye idazleak. Plagioa ez, baina “antzekotasun handiak, hurbiltzea eta fagozitazioa” egin izana egotzi zion. Salaketari aurre egin zioten Darrieusecqek eta haren editore Paul Otchatovsky-Laurensek. Afera inora ailegatu ez bazen ere, zalantzaren arrastoa utzi zuen Darrieusecqen gainean.

Bigarren salaketak, azkenak, entzutetsuenak, zentzugabe samarra izan arren zenbait gai planteatzeko balio izan du. Hasier Etxeberriak bere blogean dioenez, harreman estua dute idazle biek, eta Mariek azaldu zion Hasierri nola eztabaida “fikzioaren eskubidearen gaira desbideratu” zen. Darrieusecqek zera gaineratu zuen: Daphné du Maurier idazlea ere plagio egiteaz salatu zuten Rebecca eta beste hainbat istorio argitara eman zituenean. “Liburu batek arrakasta handia duenean, jende asko identifika daiteke harekin, baita eroak ere. Eta eroek uste dute beren historia irakurtzen ari direla, beren bizitza. Rebecca, pentsa: historia hori emakume guztiona da. Emakume guztiok gatoz gizon baten bizitzan txertatutako emakume batengandik, amagandik”.

La Revue Littéraire aldizkarian “Marie Darrieusecq ou le syndrome du cou-cou” izeneko artikulua argitaratu du Camille Laurens idazleak iragan irailean. “Plagio psikikoa” egin izana leporatu dio Darrieusecqi Laurensek, esanez lehenaren Tom est mort liburuan semea galdu duen amaren minaz idazten dela, bigarrenaren sentimenduei erreferentzia eginez. Izan ere, Camille Laurensek 1995an P.O.L. argitaletxearekin eman zuen argitara Philippe liburu autobiografikoa, jaio eta hamar ordura hil zitzaion semearen izenez bataiatu zuena. Darrieusecqek, lau urteko haurra galtzen duen amaren historia kontzatzen du Tom est mort liburuan, heriotzatik hamar urtera. Kontua zera da, argitaletxe berarekin lanean zebiltzala Laurens eta Darrieusecq: P.O.L. Eta editore berarekin: Paul Otchatovsky-Laurens.

EDITOREA ALDE

Hain zuzen ere, iragan abuztuaren 31n Le Monde-n plazaratutako artikulu batean (“Non, Marie Darrieusecq n’a pas ‘piraté’ Camille Laurens”) Darrieusecqen defentsan atera zen editorea, eta iragarri zuen Laurensi liburu gehiago ez diola editatuko. Editoreak argi dio: “Marie Darrieusecq nobelagilea da. Marie Darrieusecqek fikzioa hautatu du”. Defendatzen da, halaber: “Marie Darrieusecqen liburua irakurtzen ari nintzelarik une bakar batean Camille Laurens imitatzen ari zelako sentimena eduki izan banu, ez nukeen sekula argitara emango”. Philippe liburu “grabea” dela dio: “Justizia egiteko liburua, liburu mingarria eta, berdin pentsatzen jarraitzen dut, baita liburu handia ere. Era berean, pentsatzen dut Camille Laurens oraindik ez dela atera lekukotza hark eragin zion sufrimendutik”.

Marie Darrieusecqek Philippe irakurri du, Philippe maite du. Hori ez du sekula ezkutatu. Livre Hebdo aldizkarian iragan ekainaren 29an egindako elkarrizketan, hala esan zuen: “P.O.L. hautatzera eraman ninduten liburuetako bat da”. Eta etorriko zen polemikari aurrea hartuz bezala bota zuen honakoa: “Zalantzarik gabe, ume hil bati buruz idaztea transgresio handia da, baina tabuak baldin badauzkagu, ezin idatz dezakegu”. Otchatovsky-Laurensek gogorarazten duen bezala, Darrieusecqek ez du soilik Laurens irakurri: ezagutzen ditu halaber Emmanuel Bove, Françoise Dolto, Marguerite Duras, Laure Adler, Kazuo Ishiguro, Toni Morrison eta abar, eta abar.

ZILEGITASUNA

“Truismes lehen liburuaz geroztik, Marie Darrieusecqen liburu guztiak ume hilez josiak daude. Halabeharrez ote, gai hutsa al da, edo Marieren gurutzea? Ez, Marie Darrieusecq, aurreko liburuetan bezala, bere historian oinarritu da istorio hori idazteko, pentsatu gabe inoiz bere burua justifikatu beharko zuela, kontu eman beharko zuela bere bizitza pribatuan den inspirazio batez”. Otchatovsky-Laurensek aurrera darrai: “Edozein idazlek bezala, nobelagile izan ala ez, Marie Darriesecqek ez dauka Camille Laurensek baino zilegitasun gutxiago ume hilez idazteko”. Harritua azaltzen da Laurensek harrotu hautsarekin. “Horrek esan nahi du nobelagile guztiek justifikatu beharko dutela beren esperientzia, pertsonaiei esperientzia horiek biziarazi aurretik? Norbait hil beharko du, hiltzaile bat taula gainera igoarazteko? (…) Camille Laurensek dio: ‘Tom est mort nire logelan idatzi dutenaren sentimena daukat’ eta ‘Marie Darrieusecqek nire etxera gonbidatu du bere burua’. Camille Laurensek dioena zera da: Marie Darrieusecqek ez dauka hori idazteko eskubiderik, ez duelako haurrik galdu. Bere minak, ez Marie Darrieusecqek, ez nik, ez inork bizi izan ez duenak, debekua emateko eskubidea emango balio bezala, berak bizi duenaz idazteko tenorean. Berak bizi duena? Bai, eta harekin batera beste hainbat eta hainbatek. Camille Laurensek nahastu egin ditu norbanakoarena edo partikularra, eta bakarra, hots, unibertsala.”Argi dago beraz, plagio salaketaren auzitan, fikziorako eskubidea gailendu dela eztabaidarako gai bezala. Ai, salaketek gurean bilakaera hori baleukate…

Plagioa, erakargarri bezain etsigarri

Plagioaren gaia aldi berean erakargarria –sortzen duen morboarengatik- eta etsigarria da –plagioa egin izana leporatzen diotenarentzako-, baina garbi dago bere baitan literatur teoriako lehen mailako gaiak ezkutatzen direna.

Plagioaren ideia, agerikoa den legez, originaltasunarenarekin, eta bide batez, jeinuarenarekin hertsiki loturik dago. Originaltasuna, ezin da ongi konprenitu indibidualtasunaren nozio indartsua izan gabe, zeina soziologikoki burgesiaren goratzearekin eta literarioki erromantizismoarekin loturik baitago. Max Weberrek liburu famatu hartan -Etika protestantea eta kapitalismoaren izpiritua- dioen bezala, kapitalismoaren goratzea –eta burgesiarena- protestantismoak bultzatzen duen moral indibidualistaren bidez uler liteke. Ildo honetan, benetan argigarria da Daniel Dafoeren Robinson Crusoe nobela. Etika protestantearen apoteosi gisa uler daiteke nobela hau, eta ezein irakurle ernek ikus dezakeen modura, bertan norbanakoaren borondate eta lanaren apologia egiten da. Horregatik, norbanakoaren ideia indartsu hau gabe, zaila da ulertzen hala originaltasuna nola plagioa. Izan ere, jakina da errenazimendutik abiatzen den ziklo klasizistan gaur egun plagio dei geniezaiokeena prozedura onartu eta goraipatua zena. Humanistentzat literatur eredu behinena Grezia eta Erromako klasikoak ziren, eta euren gaiak zein idazkera jasotzea erudizioaren seinaletzat hartzen zen, eta ez zen harritzekoa, esate baterako, bertso-lerroak edota baliabide erretorikoak hitzez hitz “kopiatzea”. Nicolas Boileau-ren L’Art poétique ezaguna –klasizismoko poetika garrantzitsuena-, urrutira joan gabe, Boccacioren Ars poetica-ren plagioa da neurri handi batean, eta garaiko inori ez zitzaion otu ere egin horregatik obra hau gutxietsi behar zenik.

ATXAGA ETA ALONSO

Erromantizismoaz geroztik, ordea, originaltasuna artearen eta literaturaren balio handienetakoa bihurtu da, eta horregatik, plagioa egin daitekeen bekatu literario latzenetakoa da. Hala ere, ideia hau erlatibizatu denik bada. XX. mende hasieran, adibidez, T. S Eliot-ek Ingalaterrako poeta metafisikoak berreskuratzen dituenean, hauen prozedura literarioak hartzen ditu, tartean testuartekotasuna. Hau dela eta, aski arrunta da Elioten poesian erreferentzia mitologiko, kultural eta abarrekoekin topo egitea, horietako asko zuzenean beste testu batzuetatik jasotzen dituenak. Izatez, testuartekotasunak plagioaren kontzeptua ahultzen du apur bat, plagiatzaile iruzurgileen aitzakia erabilienetakoa izateaz gainera. Euskal literaturan, plagioaren kontuaren gainean gehien hausnartu duten idazleak Bernardo Atxaga eta Jon Alonso ditugu. Atxagak Obabakoak eta Groenlandiako Lezioa-ko zenbait testutan plagioaren defentsa egin zuen, sarritan gaizki ulertu izan dena, dena esan beharra dago, testuon tonu ironikoa aintzat hartu izan ez delako. Bestetik, Jon Alonsok 1995. urtean publikatu zuen Idiaren eraman handia saiakeran eskaini zituen gai honen inguruko bere ideia eta hausnarketak.

“Dolu diren ama guztiek akusa nazakete plagio psikologikoaz”

Ibiltaria dugu Marie Darrieussecq, gaur hemen eta bihar han dabilena. Erantzunak ez dira garaiz iritsi, baina prentsan esandakoetatik zenbait ekarri ditugu hona. Ez ote dira garrantzitsu protagonista nagusiaren hitzak?

Zergatik aukeratu gisa horretako sujeta?

Ez dut idaztegatik idatzi Tom est mort. Hildako haurrak maiz agertu izan dira nire lanetan. Gure amarengan pentsatu dut nik, dolu diren ama guztiengan, beren minean. Baina nire proiektua ez da izan gure familiaren historia kontatzea. Gurasoen maitasunaren berri eman nahi nuen, inolako atseginkeriarik gabe, ikaraz eginiko maitasunaren berri: guraso ororentzat da amesgaizto seme-alabaren heriotza.

Noiz irakurri zenuen Philippe?

Argitara berritan, 1995ean. Nik P.O.L. argitaletxearekin publikatzeko motiboetarik bat izan zen. Amari irakurrarazi nion eta gerturatu gintuen. Etxean gutxi hitz egiten genuen anaiaz: “ez nuen beste bat nahi, bera nahi nuen, bera”. Dolu diren amen garrasi unibertsala den hori, seme-alabaren hutsune bete ezina, bere egin nahi du Camille Laurensek, jabego pribatu. Mina, indibiduala denez, bakarra da, baina nobela batean unibertsal bilakatzen da.

Nola ulertzen duzu Camille Laurensen artikulua?

Aurretik ezagutzen ez nuen jeloskortasuna aurkitu dut artikulu herratsu horretan. Gertaerak gogorarazi nahiko nituzke hemen: Philippe kontakizun autobiografikoa da, Camille Laurensek semea mediku akats baten ondorioz jaioberritan hil ondorenean idatzi zuena. Tom est mort, aldiz, lau urteko haur baten heriotza akzidentala azaltzen duen fikziozko kontakizuna da. Dolu diren ama guztiek akusa nazakete plagio psikologikoaz!

Norena da, zein da pasarte hauek biltzen dituen liburua?

“Quand Tom est mort, Vince avait sept ans et Stella dix-huit mois. J’ai parfois l’impression d’avoir eu quatre enfants : Vince, Stella, Tom et Tom mort. Ou, dans l’ordre, Vince, Tom, Stella et Tom mort. J’avais trente-cinq ans.”

“Jamais, toujours, c’étaient les mots de Tom, il s’essayait tout juste à ces mots difficiles. Jamais, toujours à quatre ans et demi ?”

Finlandiako literaturaz berri handirik iristen ez zaigun arren, autore ezohiko eta interesgarri bat ezagutzeko parada dugu orain. Kari Hotakainen du izena eta bere lanik entzutetsuena aurkeztu berri dute gurean, finlandiar literatura garaikidearen erakusgarri.

Kevin Heredia

Kari Hotakainen izena aipatu eta batek baino gehiagok okertuko du muturra, 1 Formulaz hitz egingo diogulakoan. Ezen Kimi Raikkonen, Mika Hakkinen edota Heikki Kovalainen pilotuen gisakoak eman dituen Finlandiak, zer besterik eman zezakeen? Eskiatzaileak, akaso. Izotz-hockeyko jokalari batzuk, agian. Eta suizida koadrila galanta, hori ziur (gogoratu, bestela, Arto Paasilinna Finlandiako idazle garrantzitsuenetakoaren Talde-suizidio gozoa nobela). Baina ez gaitezen gehiegi desbideratu, tartean-tartean idazle nabarmengarriak ematen dituen herrialdea baita Finlandia, eta esandakoaren adibide garbi dira Paasilinna eta Hotakainen bera. Berriki, Meettok etxeak gaztelaniara ekarri du Hotakainenen Juoksuhaudantie eleberria (Lubaki bidea euskaraz), gaur artean idazlearen lanik esanguratsuena dena.

100.000 aletik gorako salmentekin eta dozena bat hizkuntzetara egindako itzulpenekin, finlandiarraren literatur ibilbidean puntu eta aparte bat jarri zuen Lubaki bidea lanak. “Nire harridurarako”, mintzo da Hotakainen, “aurreko lanek lortu gabeko oihartzuna lortu zuen nobelak, aurretik 20 urte joan baitziren nola-halako isiltasunean”. 2002an argitaratu eta berehala hasi zen jendea Hotakainenen lan berria irakurtzen, akaso, gaur egungo finlandiarren ametsa hartzen duelako gai nagusitzat: etxebizitza propioa eskuratzea. Askok irakurri zuten eta askok komentatu zioten egileari ez zutela sekula familia bakarreko etxebizitzarik erosiko. “Horrek argi utzi zidan literaturak balio duela zerbaitetarako”. Hotakainenen hitzak dira.

UKABILKADA

Familia bakarreko etxebizitza eskuratzen saiatuko da Matti, Lubaki bidea liburuko protagonista nagusia. Eta ez hainbeste finlandiar gisa bere ametsa betetzeko: emaztea eta alaba berreskuratzeko modu bakarra delakoan baizik. Galdu egin ditu, biak ala biak, etxetik joan zaizkio, emazteari ukabilkada bat eman ondoren. Ukabilkada horren erruz egiten du gainezka familiaren bizikidetzak. Nobela zergatik hasten duen horrela galdetuta zera dio Hotakainenek: “fikzioari ekiteko baliabide bezala” planteatzen duela ukabilkada eta ez sekula protagonista biolentziaren alde edo kontra jartzeko. Horren harira, zera dio: “Suediako feministek psikopatatzat naukate; Finlandiarren ustean, aldiz, lehen lerroko idazle feminista omen naiz”.

Eleberria idatzi aurretik asmo handiak zituen idazleak, “bakardadeaz” hitz egin nahi zuen. Baina behin liburua argitaratu zenean bizitzaz beteriko liburua zela esan zuen jendeak, oso umoretsua eta irakurtzen atsegina, nahiz eta Hotakainenek horretarako asmorik ez agertu. Zentzu horretan, “irakurlea da literaturaren Jainkoa” finlandiarraren iritziz, “berak osatzen baitu autore batek irekitako bidea”. “Akaso Samuel Beckett eta Arto Paasilinnaren artean falta den katebegia naiz ni” esan du, irribarrea ezpainetan.

Liburuak izandako boom-aren zergatiez galdetuta, arrastorik ere ez duela dio Hotakainenek. Finlandiarrentzat egunerokoak diren hiru elementu aurki daitezke bertan, egia da: bakardadea, dibortzioa eta etxebizitza. Baina arrakastarako giltzari buruz ezer ez jakiteaz pozten da Hotakainen, “idazleak ez du arrakastaren formularik izan behar: arrakasta izan duen liburu bat argitaratu ondoren, formula berdina errepikatzeko tentazioa izan baitezake idazleak”. Bere kasuan, ordea, ez du bide hori hartu izan nahi, gerora idatzi dituen hiru liburuak Lubaki bidea lanarengandik erabat ezberdinak izan baitira.

Poesia idazten hasi zen, orain dela 25 bat urte, Hotakainen gaztea. Orain, ordea, nobelak egiten ditu, nahiz eta saiatzen den “poesia bertan islatzen”. Filma ere egin zuten nobela arrakastatsuaren ubera harrapatu nahian. Idazleak baina, ez zuen bertan parte hartu eta bukaera oso tragiko atera zitzaiela dio, bere gusturako. Liburuan pertsonaia ezberdinen ikuspuntua baliatu zuen, narratzaile ezberdinak erabili zituen narrazioak izan zezakeen balizko tragikotasun hori komedia bilakatzeko. Izan ere, komedia oso gauza serioez hitz egiteko erabil daiteke, “begiratu bestela Buster Keaton edota Charles Chaplinen pelikulak”. Eta badaki Hotakainenek zertaz ari den, Buster Keaton: elämä ja teot (Buster Keaton: bizitza eta obra) argitaratu baitzuen 1991n.

IZOTZAK ERRE EGITEN DU

Euskal literaturaren eta Finlandiako literaturaren artean egin daitezkeen konparazioak agerikoak dira. Biak ala biak hizkuntza gutxitu eta ez-indoeuroparretan idazten dira eta tradizio literario eskasa dute. Finesez idatzitako lehendabiziko nobela Aleksis Kivi-ren Seitsemän veljestä (Zazpi anaiak) da, 1870. urtean argitaratutakoa. Ezarian-ezarian, ordea, Finlandiako literatura gorpuzten joan da gaur egungo egoera aberatsera iristeraino. Izan ere, esan daiteke Finlandiako literatura loraldian dela gaur egun, idazle ugaritasunak eta herrialdeko irakurzaletasunak bultzaturik.

Aldeak ere, ordea, nabariak dira. Finlandiako literaturaren merkatu zuzena bost milioi ingurukoa da, eta euskaldunarena milioi erditik justu-justu pasatzen da. Gainera, arestian aipatu legez, Finlandian irakurketarako tradizio handia dago, neurri handi batean gobernuak kultura eta literaturaren aldeko apustu garbia egin izan duelako urte luzetan zehar, azken aldian apustu hau murrizten ari bada ere. Apustu honen baitan sartzen dira beka eta sari sistema indartsu bat eta baita pentsio artistikoak direlakoak ere, zeinetan idazleek denbora baterako sormen lanera dedikatzeko aukera izaten duten.

Loraldi honen erakusgarri da 1977. urtetik 2001. urteraino finesez idatzitako 4.000 liburu baino gehiago itzuli izana beste hizkuntzetara. Era berean, 2002. urteko datuen arabera, urte horretan gehien saldutako liburuak bertako literaturakoak izan ziren. Bertako autore irakurri eta arrakastatsuenen artean Kari Hotakainen dugu batez ere Juoksuhaudantie (Lubaki bidea) nobela argitaratu zuenetik 2002. urtean. Liburu honek sari garrantzitsuenak (Finlandia Prize eta Nordic Council’s Literature Prize) jaso zituen eta hizkuntza ugarietara itzulia izan da, baina tamalez, oraindik ez dugu euskaraz irakurtzerik. Baina Hotakainen idazle finlandiar saldo bateko ale bat baino ez da.

OINAK ELURRETAN

Eguzkia eta bere polikronia erabil litezke XXI. mendeko Findandiako literatura sinboloz adierazteko. Hotzean ere bero delako eta gertuko, hemengo eta hango delako, edonongo. Eta batez ere, eguneroko. Finlandian kultura idatzia eta irakurketa oso baloratuak izan baitira beti. Oso irakurzaleak dira, kontuan izanik konparazioan oinarritzen dela ezein balorazio. Finlandieraz duela 150 urte idatzi zen estreinakoz, eta idatzizko kulturarekin batera garatu zen sentimendu abertzalea.

Kalevala da Finlandiako literaturako lan nagusietako bat, finlandiarrek epopeia nazionaltzat onartu dutena. Elias Lönnrot idazleak 1835an eta 1849an idatziz eman zuen argitara ahozko tradizioan zabaldutako kondaira bilduma. Haurrentzat prestaturiko Kalevala-ren prosazko bertsioa arrakasta itzela izaten ari da azken urteotan.

Lur arruntetan jarriak ditu oinak Finlandiako literaturak: elurretan. Jende arruntaren historiak kontatzen dituzte hango idazleek. Pertsonaiek, jende arrunta izan arren, elokuentziaz adierazten dituzte beren pentsabideak. Hotakainenen lana dugu horren adibide garden. Idazkera aldetik, oro har ez dira lorategietan galtzen, izotza bezain transparentea nahiago dute. Horrek sarbidea errazten dio irakurleari, baita kriptiko fama duen lirikara sartzeko ere. Era berean, ezin da esan idazteko era berezitu bat dutenik, baina aipagarria da emakumeek idatzitako literaturak Finlandiakoan duen presentzia eta garrantzia.

Finlandian, ordea, ez da finlandieraz soilik egiten. Komunitate suediarra, esate baterako, nahiko hedatua dago. Aipatzeko modukoa da hortaz literatura finosuediarra, hots, Finlandian suedieraz argitaratzen den literatura. 300.000 irakurle inguru ditu literatura horrek, eta merkatuaren txikiak kalitatearen aldeko apustua indartzera behartu du.

Sami herriaren literaturaren kasuak, halaber, tamainak batzuetan garrantzirik ez duela erakusten digu. Izan ere, 25.000-30.000 lagun inguru mintzatzen da egun samieraz Finlandian, Norvegian, Suedian eta Errusian. Denak, noski, ez dira samieraz irakurtzeko gai. Hala eta guztiz ere, bizirik eta gutxienez liburu bat argitaratu duten 80 idazle inguru dago egun. Samiera XVII. mendean eman zuten idatziz lehen aldiz, baina azken 30 urteotan garatu da, batez ere. Lanen artean aipamen berezia merezi du Kirsti Palttoren Soagnu (Proposamena, 1971) eleberria. Bereziki da aipagarria, emakumeek sami literaturan duten indarraren erakusgarri delako.

BIBLIOGRAFIA:

Literatura finlandiarra

Elias Lönnrot:

Kalevala (1849); Kalevala, Alianza Editorial, 2004.

Kari Hotakainen:

-Juoksuhaudantie (2002), Camino de trincheras, Meettok, 2007.
-Lisakin kirkko (2004),
-Buster Keaton: elämä ja teot, 1991.

Arto Paasilinna:

-Jäniksen vuosi (1975); El año de la liebre, Ediciones de la Torre, 2007
-Hurmaava joukkoitsemurha, (1990); Delicioso suicidio en grupo, Anagrama, 2006
-Hirtettyjen kettujen metsä (1983); El bosque de los zorros, Anagrama, 2005

Leena Krohn:

-Tainaron, (1985).

Sirkka Turkka:

-Valaan vatsassa (Balearen sabelean, 1975)

Literatura finosuediarra

Marianne Backlén:

-Karma (2001)

Birgitta Boucht:

-Konservatons blick (Kontserbatzailearen begirada, 2002)

Sami literatura

Kirsti Paltto:

-Soagnu (Proposamena, 1971)

…erre egiten du.