OLARRA II
GAUAREN MUTURRERAINOKO BIDAIA, Louis Ferdinand Celine. Euskaratzailea: Matías Múgica
Liburu monumentala da inondik ere Celineren hau. Frantsesezko kolokialismoz eta argotez betea dago, gainera. Hura euskaraz egoki ematea nolako lana izan zen?
88an Iruñera joan aurretik, bi liburu funtsezko irakurri nituen: Celinerena zen bata, eta bestea Truman Capoteren Odol hotzean. Matias Mujika itzultzailearekin egin nuen topo Iruñean –lankide suertatu ginen Nafarroako Gobernuaren itzultzaile taldean-, eta harekin hitz egin ahala, ohartu nintzen liburua euskaraz emateko pertsona egokia zela bera. Izan ere, Mujika gai zen frantsesez zein euskaraz maila altuan aritzeko, eta gainera, Celinerena bere liburu kuttunetako bat zen, eta bai gurea ere. Ni Celinerengana Josebak bultzatuta jo nuen. Halako kointzidentziak elkartu zitzaizkigun, eta proiektuak aurrera jo zuen.
Liburu hura editatzean zortea izan genuen, Ramon Saizarbitoriak hitzaurre mamitsua idatzi zuelako, gainera musu-truk. Behin amaituta, liburukote lodia izan zen emaitza, eta 1.500 pezetatan jarri genuen salgai (10 euro eskasetan). Bateren batek aipatu zigun ea dumping egiten ari ginen, hainbeste orri hain prezio baxuan jarrita. Guk uste genuen ondare beharrezkoa zela euskararentzat.
Celineren pentsaerak zeresan handia eman zuen Frantzian. Anti-judua zelako, besteren artean. Zuentzat garrantzirik ba al zuen horrek?
Egia esateko, ez diogu garrantzi handirik ematen literaturaren kanpoko faktore horiei. Guri interesatzen zitzaiguna liburua bera zen. Egia da egilea Frantzian gaizki ikusia dagoela, bere pentsaeragatik. Dena dela, literaturak dauka garrantzia guretzat. Celinek gizartearen idealak txiki-txiki eginda utzi zituen liburu hartan. Nolabaiteko sentsazioa uzten du irakurri ostean: ez dago salbaziorik.
ODOL HOTZEAN, Truman Capote. Euskaratzailea: Xabier Olarra
Nolako prozesua izan zen Capoteren lanik ospetsuena euskarara ekartzea?
Celineren kasua baino arinago joan zen Capoterena. Sarrera hobea izan zuen. Liburua irakurtzen ari nintzela, lantokitik heldu eta bukatu arte ez nuen bakerik izaten. Hiruzpalau egunetan bukatu nuen irakurketa. Harrapatu egin ninduen, eta saiatu egin nintzen erakarpen hori euskaraz ematen. Egia esateko, obrak berak lagundu egiten du. Aurrera eramaten zaitu, ia oharkabean. Gainera, itzultzailearentzat erakargarria da oso, dituen tonu aldaketengatik, eta abar. Narratzailearen tonua aldatu egiten da pertsonaien testu batzuk zuzenean transkribatzean, eta horrek aukera ematen zuen zenbait kasutan erregistro desberdinak erabiltzeko, literatura jasokoarekin batera, kazetaritzakoa, dotore-nahia, kalekoa…
Capoteren prosaren dotorezia lortzea lan zaila izan zen?
Tira, hasiera batean liburua irakurri eta pentsatu nuen itxuraz ez zeukala itzultzeko zailtasun handirik. Izan ere, lan horretan Capote ez da bere ohiko “preziosismoan” ari, estilo askoz arinagoa darabil. Hala eta guztiz ere, itzultzerako orduan ohartu nintzen uste baino konplexuagoa zela testua. Bazeudela konplikazioak, hiztegi aldetik esate baterako. Lehen esan dudan bezala, ordea, obrak berak asko laguntzen du.
UZTA GORRIA, Dashiell Hammett. Euskaratzailea: Xabier Olarra
Dashiell Hammeten liburu hau genero beltzeko garrantzitsuena dela diote askok. Zuentzat ere hala al da?
Bai, nire kuttunetakoa da liburu hau. Gainera, lehen aipatu dudan Brugueraren bilduma hartako lehenengo liburua izan zen. Horrexegatik eman genion 10 zenbakia, gure bilduman sartu genuenean. Misterio nobelatik nobela beltzera bitarteko mugarria da Uzta gorria. Meatzari herri batean gertatzen da istorioa, sindikalismoaz mintzo da, boteretsuek gangsterrak erabiltzen dituzte beren indarra ezartzeko… Nobela beltz batek behar dituen osagai guztiak ditu. Horregatik esaten da nobela beltzaren “biblia” dela.
‘Uzta gorria’ biblia bada, Hammett kasik profeta kontsidera dezakegu. Ebanjelista, behinik behin.
Egia esateko, Dashiell Hammetti omenaldia egiteko modua izan zen Uzta gorria argitaratzea. Saileko lehena izatea nahi nuen, baina aurretik beste lan batzuk zeuden itzuliak, eta horregatik izan zen hamargarrena. Genero beltzaren “aita” izateaz gain, Hammett ez zen nolanahiko egilea. McCarthyren tribunalak jazarri egin zuen, eta deklaratzera deitu. “Zuk uste duzu idazle komunisten liburuak amerikarrei ematea ona dela?”, galdetu zioten. Eta berak erantzun: “Ni komunismoa borrokatzen ariko banintz, uste dut ez nukeela libururik emango batere”. Hammettek merezi zuen omenaldia, sikiera nobela beltzean izandako aparteko eraginagatik.
LAU BIDAIA, Matsuo Basho, Dylan Thomas, Truman Capote, Rudyard Kipling. Euskaratzailea: Joseba Urteaga
Literatura sailari hasiera eman zenioten bilduma berezi honekin. Nolako bidaia egin zuen liburuak, irakurleagana iritsi arte?
Joseba Urteagaren ideia izan zen. Matsuo Bashoren kontakizuna izan zen abiapuntua, eta ondoren, puntako lan batzuekin osatu genuen liburua, Truman Capote, Dylan Thomas eta Rudyard Kiplingen narrazio bana hautatuz. Lau bidaia ez da bidai literaturako liburua. Izan ere, narrazio bakoitzak bidaiaren ideia desberdinak aurkezten dizkigu: batean monje budista baten oharrak irakurtzen ditugu, beste batek marihuanarekin egindako “bidaia” kontatzen du, besteak opioarekin, azkenak autobusean egindako bidaia kontatzen digu. Literatura saila zabaltzeko modu egokia zela iruditu zitzaigun. Aurrerago, antzeko zerbait egin genuen Lehen amodioa liburuarekin, 2000. urtean. Gaia hartu, eta testu egokiak biltzeari ekin genion, bilduma osatu arte.
Irakurleek harrera ona egin al diote liburuari?
Ez guk nahi genukeen bestekoa. Baina bai, esango nuke harrera ona izan duela irakurle literaturzaleen artean. Izan ere, liburuan bildutako lanak ez dira nolanahikoak, literaturzale denarentzat erakargarriak izan zitezkeelakoan bildu genituen. Alegia, guk irakurle gisa estimatzen genituelako. Literaturzalea gozarazteko osagai guztiak ditu, baita halako poesia ukitua ere. Bilduma ausarta zelakoan nago, pisuzko lau narraziorekin biribiltzen saiatu ginena.
ESTILO ARIKETAK, Raymond Queneau. Euskaratzailea: Xabier Olarra
Raymond Queneau-ren liburua harribitxia da. Nola sentitzen zara “zortzimilako” bat igo duen euskal itzultzailea izanik?
Kar-kar. Egia esateko, Estilo-ariketak itzultzeko aukera aurrean jartzea opari handia da edozein itzultzailerentzat. Jolasteko aukera ematen dio, gainera nahi adina luza dezake jolasa. Euskarazko bertsioa egiteko aukera izan nuenerako bazegoen liburuaren itzulpen ugari. Abantaila hori izan nuen nik, aurrekoek egindako lanak oso baliagarriak egin zitzaizkidan lana burutzeko.
Itzultzailea beti da sortzaile. Baina akaso inoiz baino idazleago aritu zinen liburu horretan.
Hala da, bai. Itzultzaile gisa egin dezakezun guztia testu horrekin egin dezakezu. Ahalmen sortzaile guztia erabiltzeko aukera ematen du idazlanak. Gogoz hartzen den lana da noski, eta baldintza onetan egiteko zortea izan nuen. Ez bakarrik denbora aldetik. Laguntzeko prest neuzkan hainbat lagun, Matias Mujika, Joxean Elosegi eta abar. Kontsultak egiteko oso lagungarriak izan ziren haiek denak.
Jolasa izan zela esan duzu. Hala ere, izango zenuen kasketaldiren bat.
Jakina. Liburua berrirakurri ahala, ariketa batzuekin pentsatzen nuen: “hau ezinezkoa da”. Eta bazterrean uzten nuen, aurrerago heltzeko. “Soneto” demonio horrekin izan nituen lanak, esaterako. Neurria 6-6 zuen frantsesez, eta hasiera batean Jon Miranderen 10-10 neurria erabili nuen. Laburregia zelakoan, 14 silabara luzatu nuen. Azkenean, hainbat ariketetan ezinbestekoa zen aldaketa handiak egiteko askatasuna hartzea. Batzuetan ordezko testu bat jartzea zen soluzioa, “Harrikada futurista prepositiboa” ariketaren kasuan adibidez. Azkenean, beti gelditzen da sentsazioa frantsesezkoa askoz hobea zela. Baina hori bagenekien!