Kevin Heredia

Orain hilabete inguru, Donostiako Kursaalen irakurritakoa, hemen.

Ferran Torrent idazlea, serio-serio.

Elkarrizketa Berrian.

Valencià, noski.

Berriarako idatzia.

(XIRIKA gazte kazetaren azkeneko alean argitaratua)

Nahi ala ez, hemen bizi gara: diruaren diktaduran. Aireaz, lurraz, eguzkiaz eta euriaz bizi gaitezkeela pentsa dezakegu, baina, ez, ez dugu fotosintesia egiten. Diruak (metal, paper, zenbaki isil horrek) agintzen du neurri handi batean zer egin dezakegun, noraino hel gaitezkeen. Eta kultura, jakina, ez da patu horretaz libratzen.

Kevin Heredia

Euskarazko wikipedian sartzen bazara eta “kultura” hitza bilatzen baduzu, zera irakurriko duzu: “Kultura, oro har, gizarte edo gizatalde baten ezaugarri diren berezitasun espiritual, material, intelektual eta afektiboak dira”. Oso ongi. Baina euskarazko wikipedian “diru” hitza bilatzen baduzu, ez duzu ezer irakurriko. Artikulua falta da, eta horrekin batera, dirua falta da euskal kulturan. Gurean, ostera, ez da falta berezitasun espiritual, material, intelektual eta afektiboak lantzen dituen jendea. Are gehiago, asko gara.

Krisian sartu garela esaten digute hedabideetan, krisia egoera berria balitz bezala. Beti egon gara krisian, hobeto edo okerrago (nondik begiratzen den), baina beti krisian. Inoiz baino kultur produktu gehiago dago gurean, inoiz baino lagun gehiago dabil kultur kontuetan lanean. Nola, ordea? Zein baldintzetan bizi da euskal kultura? Hitz higatua da, itsusia, baina esan egingo dut: prekarietatean. Euskal kultura ez da simulakroa, euskal kultura prekarioa da.

Barre egiten zaio kulturaz eta kulturatik bizi nahi duenari: inuzentea… Normal-normala baita kultur munduko jendeak beste ogibide bat izan, eta kulturari hobby orduak eskaintzea. Harkaitz Canok esan zuen orain gutxi, Argian idatzitako artikulu batean (“Fikziozko dirua” deiturikoan, hain zuzen): “Kultur sortzaileei egindako lanagatik merezi dutena ez ordaintzea, betiereko amateurkeria baterako kondena da. Aurrez gaude kondenatuta (horretan ere)”.

Egiturei dagokionez, krisiak ez du kolore arras diferentea. Argitaletxeak paperaren krisiaz mintzo dira, irakurle baino idazle gehiago daudela, eta abar. Disko-etxeek atzera egiten dute, piraten sareak omen du errua. Egunkariak ere gero eta finagoak dira, diru-eskasiak eraginda, gehigarriak kengarri bihurtzen dituzte eta euskal irakurleen begientzat orriak eta orriak desagertzen dira. Badaezpadako inbertsioak egiten dira, krisiari aurre egiteko neurriak, baina betikoa: langileak dira lehenak gerrikoa koxka bat gehiago estutzen, edo/eta beste norabait joaten.

Zaindari eskasak

Bilboko Puppy ez da zakur zaindari ona. Milioiak eta milioiak ostu dizkiote muturren aurrean, loreak aldatzen zizkioten bitartean. Titaniozko etxola edo txalupa edo dena delakoak mesede handia egin die pintxoei eta hoteletako logela bakartiei. Kulturari, ordea, euria egiten duen bakoitzean egiten dio aurpegian ttu. Dirua da hori, guretzat dirutza, nahiz eta agintarientzat txakur-txikiak besterik ez diren. Horietako batek behin esan zuen moduan, “30 kilometro autopista besterik ez du balio” museo ditxosozkoak.

Nork zaintzen du euskal kultura? Diruz elikatzen, esan nahi dut. Erakundeek subentzionatutako sasi-kultura dela gurea, askotan entzun dugu hori. Diru-laguntzak ematen dira, hori egia da, sariak eta halakoak antolatzen dira, hori egia da, baina zertarako balio du horrek? Nahikoa al da? Zergatik lotsatu kulturarako lau txakur txikiez enpresa eta negozio ultrasubentzionatuak ditugun herri honetan? Euskal kulturaz eta kulturatik bizitzea ameskeria da oraindik ere askorentzat, eta besteentzat, bide zinez izerditsua. Lanak ematen ditu egindako lanak kobratzeak, Canok zioen moduan: “Batekin aski ez eta, bi lan: lana egitea bata, kobratzea bestea”.

Neurriak hartu behar direla esango du batek, alternatiba eskaini beharra dagoela besteak. Baina ez naiz ohiko zoko horietara joango. Krisian gauden arren (beti bezala), nahikoa aurreratuko genuke aireaz, lurraz, eguzkiaz eta euriaz bai, baina diruaz ere hitz egiten hasiko bagina. Nahi ala ez, hemen gaude: diruaren diktaduran. Eta bizi egin nahi baldin badugu, hemen eta orain, dirua behar dugu. Hona paradoxa: diru-faltak itotako paperetan idatzi ditut hitz hauek.

[Eguneratzea: Euskarazko wikipedian “diru” hitza bilatzen baduzu, lerro batzuk irakur ditzakezu. Aurrera goaz, alajaina!]

Kerouac, Ginsberg, Burroughs. Hiru izen horiek dira Beat belaunaldiarekin usuen lotzen direnak. Eta, egia da, arbola potoloenak eurak izan zirela, baina horien itzalean geratu ziren argitara ekartzea merezi duten beste izen hauek ere. Hiru izenek ez baitute belaunaldi bat egiten.

GREGORY CORSO (1930-2001)

Azala kartzelako liburutegian gogortu zuen Corsok, bertan hasi zen poemak idazten. Nerabe, denboraldiak igarotzen zituen giltzapean, irrati bat lapurtzeagatik, eta abar. 50ean kalea berriz zapaldu eta Ginsberg ezagutu zuen “The Pony Estable” tabernan, New Yorken. Gerokoak dira Corsori eskaini zizkion loreok: “Amerikako poetarik handiena” omen. Behargin, marinel, saltzaile, izandako hamaika lanbideetatik ateratzen zuen idazteko zukua, eta halaxe sortu ziren Gasoline (1958), Bomb (1958) eta The Happy Birthday of Death (1960). Erroman datza bere gorpuak, gurasoek atzean utzi zuten lurrean.

CAROLYN ROBINSON (1923)

Gutxi aipatzen diren arren, emakumeak ere izan ziren Beat belaunaldiaren baitan, eta ez gutxi. Akaso izango da garaiko emakumeak egun baino are baztertuagoak zeudelako garaiko literatur historiografian. Baina kontua da izan bazirela: Joan Volmer, bere senar William S. Burroughs-ek punteria gabeko Guillem Tell baten antzera pistolaz hil zuena, esaterako. Beat idazle horietako bat dugu, beste Beat idazle baten emazte Carolyn Robinson, esposatu ondorenean Cassady. Idatzitakoen artean ezagunena Off the Road lana litzateke Twenty Years with Cassady, Kerouac, and Ginsberg azpitituluduna. Belaunaldiko kideen gorabeherak larrutzen dira bertan, gordinki.

JOHN CLELLON HOLMES (1926-1988)

Holyoke hiritxoan jaioa, Massachusetts estatuan, idazle, poeta eta irakasle izan zen Holmes. Go eleberriagatik da batez ere ezagun, lehen Beat nobelatzat hartua baita aipatu lan horixe. “Beat lasaia” izenarekin bataiatu zuen norbaitek, eta Kerouac jaunaren lagun estuenetakoa izan zen. Eta, izan ere, Kerouac, Cassady, Ginsberg eta enparauen ibileren berri eman zuen Go izenekoan. Idatzi zuen besterik baina, The Horn esaterako, “Beat belaunaldiaren behin betiko jazz nobela” gisa gogoratua izango dena. 62ak bete baino lehentxeago eraman zuen minbiziak, orain hogei urte.

PETER ORLOVSKY (1933)

Hiru hamarkada luzez Allen Ginsberg-en idazkari eta amorante izandakoa, poeta gisa nabarmendu zen besteren gainetik Orlovsky. Dear Allen, Ship will land poema bilduma kaleratu zuen 1971n, inspirazio iturri nahastezinekoa. Gerora etorriko ziren Lepers Cry (1972) edota Ginsberg-ekin batera idatzitako Straight Hearts’ Delight: Love Poems and Selected Letters (1980). Egiten zuenaren lagintzat, “Bigarren poema” deiturikoaren azken partea: “Jainkoari eskerrak begi inuzentea dut naturarentzat./ Jaio nintzen maitasunari buruzko abesti bat gogoratzeko –muino batean tximeleta batek/ kopa bat egiten du zeinetik edaten dudan/ lorezko zubi baten gainean oinez”.

BIDEAN, Jack Kerouac

“Emaztea eta biok banandu eta denbora gutxira ezagutu nuen Dean. Gaixotasun larri bat pasa berri nuen, zeinari buruz ez dut lanik hartuko hitz egiten, salbu eta banaketa ia eramanezin horrekin eta oro hilik zegoelako nire sentipenarekin zerikusia zuela. Dean Moriarty-ren agerpenarekin, “errepideko bizitza” gisa izenda daitekeen nire bizitza zatia hasi zen. Hori baino lehen behin baino gehiagotan aritu nintzen fantasian Mendebaldera joatearekin, planak lausoki eginez eta sekula burutu gabe, beti ere. Dean errepiderako morroi perfektua da zeren errepidean jaio zen hain zuzen, bere gurasoak Salt Lake City-tik pasatzen ari zirela, auto zahar batean, Los Angeles bidean. Berari buruzko lehendabiziko albisteak Chad King-en bitartez jaso nituen, zeinak Mexico Berriko erreformatorio batetik Deanek idatzitako eskutitzak erakutsi zizkidan. Eskutitzok zinezko interesa sortu zidaten zeren bertan, modu xalo eta maitagarrian, Nietzsche eta Chadek zekizkien gainontzeko kontu intelektual miragarriak erakuts ziezaion eskatzen baitzion Chadi Deanek. Egun batez, Carlo eta biok eskutitzen gainean mintzatu ginen eta Dean Moriarty arraro hori ezagutzera iritsiko ote ginen galdegin genien geure buruei”.

JUNKI, William S. Burroughs

“Bill Gains Lexington-era joan zen eta nik autoa hartu nuen Texas-era partitzeko asmoarekin. Bi gramo droga nituen. Pentsatzen nuen horrekin nahikoa izango nuela nire mendetasuna ezarian murrizteko, desagertzeraino. Desintoxikazio plan bat osatu nuen artatsuki. Ustez, hamabi egun iraun behar zituen. Droga disoluzioan neraman, eta beste botila bat ur destilatuz betea. Tanta kontagailua droga disolbatuz beteko nuen aldiro, ur destilatu kantitate bera gaineratuko nuen soluzioko botilan. Azkenerako, ura injektatuko nuen bakarrik. Yonki guztiek ondo ezagutzen duten metodoa da. Beste aldaera bat sendabide txinatarra izenekoa da, zeina laudanoz eta Wampole bizigarriz egiten baita. Aste batzuen buruan, Wampolea edaten duzu bakarrik.

Lau egun ondoren, Cincinnati-n, drogarik gabe nengoen eta abstinentzia sindromearen lehendabiziko sintomekin. Ez dut sekula ezagutu sendabide horietakoren bat funtzionatu dionik. Beti topatzen da arrazoirik droga kopurua murrizten duen salbuespenezko ziztako baterako. Azkenean, bukatu egiten da eta lehen bezain lapatuta jarraitzen duzu”.

Idatzi, apenas idatzi duen Cassadyk. Pertsona gutxi izango dira, ordea, berak bezainbeste tinta literario isurarazi duena. Bere izena preseski azaltzen ez bada ere, Neal Cassadyren izaerak pertsonaia ugari elikatu zituen, ezagutu zutenek lerroak eta lerroak eskaini zizkioten. Allen Ginsbergen hauek, esate baterako, Harkaitz Canoren Ulua itzulpenean: «Coloradon putarik puta ibili zirenak gau-auto lapurtuetan, / N.C., poema hauetako heroi sekretua, / hazitarako moduko zezenkoa bera, Denverko Adonis, / aintza eta loria larrua jo zien neska zenbaezinen omenez!».

Jack Kerouacen On the road lanak heroi bihurtu zuen Dean Moriarty, jatorrizko eskuizkribuan Neal Cassady izena zuen pertsonaia. Kerouacen beste bost liburutan azaltzen da Cassadyren irudia, Cody Pomeray izenez horietako lautan, eta The subterranean liburu laudatuan, Leroy izenez.

Gonzo kazetaritza estiloaren sortzaileak, Hunter S. Thompsonek, Hells Angels motorzale taldeari buruzko liburu bat idatzi zuen 1966an, eta bertan azaltzen da Cassady, «berriki atera diren bi nobeletako protagonista literala» Thompsonen hitzetan, drogatuta eta poliziari oihuka, Hells Angels taldeak Ken Kesey idazlearen etxean egin ohi zituen festa horietako batean.

Hain zuzen, Ken Keseyren ekimenez antolatutako Furthur autobus psikodelikoaren bidaietan, gidari lanetan aritu izan zen Cassady bolada batez. Hala azaltzen da Tom Wolferen The Electric Koll-Aid Acid Test liburuan. Keseyk berak ere bi kontakizun idatzi zituen Cassadyren omenez: Over the Border 1978an, eta The Day After Superman Died, 1979an. Bi narrazioetan Houlihan izenez ageri da Cassady. Azkenik, Charles Bukowskiren Notes of a Dirty Old Man liburuan, zera irakur dezakegu: «Kerouacen mutiko Neal C.»

Aurki argitaratuko du Penguin etxeak ‘And the Hippos were boiled in their tanks’. Alegia, William Burroughsek eta Jack Kerouacek, Beat belaunaldiko bi ikonok, bi eskutara idatzitako eleberri argitaragabea.

Kevin Heredia

Fikziozko kontakizuna da, 1945ean idatzia, eta aurtengo azaroan lehen aldiz argitara aterako dena, Penguin Classics bilduman. And the hippos were boiled in their tanks du izena, hau da, “Eta hipopotamoak egosita zeuden haien tankeetan”. Bederatzina atal idatzi zituzten bi egileek, denera 18: William Burroughsek atal bakoitiak idatzi zituen, eta Jack Kerouacek bikoitiak. St. Louiseko zoologikoan gertatutako sute bati egiten dio erreferentzia izenburuak, gertakari hura kontatzen zuen irrati-albiste bati, hain zuzen. Liburuaren ernamuina den gertakaria, berriz, oso da bestelakoa: hilketa bat, benetan gertatutakoa.

Liburuak, berez, ez zuen aparteko garrantzirik izan Burroughsen eta Kerouacen literatur ibilbidean. Izan ere, inork ez zuen argitara eman nahi izan, eta haiek ere etsi egin zuten azkenerako. Lucien Carr haien lagunak egindako hilketak, ordea, aparteko garrantzia izan zuen haien bizitzetan. 1944an 19 urteren jabe zen Carr, eta diotenez, mutil ederra zen. David Kammerer izeneko adiskide bat berarekin maitemindu egin zen, baina gau batez, mozkor-borroka baten ondoren, Carrek labanaz hil, eta Houdson ibaira bota zuen Kammererren gorpua. Izututa, Burroughs eta Kerouac adiskideengana jo zuen gazteak, eta dena kontatu zien. Gertakari haren ondorioz, azkenean, espetxean egonaldi laburra egin behar izan zuten bi idazleek; Carrek 20 urteko zigorra jaso zuen, baina adingabea zenez, bi urte baino ez zituen bete giltzapean.

Liburu horren argitalpenak helburu komertzial argiak ditu, literarioak bainoago. Burroughsek berak elkarrizketa batean aipatu zuenez, “bigarren mailako materiala da”. Liburuaren oinarrian den hilketaren harira, zera adierazi du berriki Joyce Johnsonek, Kerouacen bikotekide ohiak: “Gertakari hark taldea dinamitatu egin zuen. Hondamena izan zen, bakoitzak bere aldetik jo zuen”. Maila pertsonalean sartu gabe, alabaina, sakabanatze hark literarioki mesede egin ziela dirudi, gertakari haien ondoren iritsi baitziren Beat belaunaldiko alerik laudatuenak: Kerouacen On the road, eta Burroughsen Junkie, esate baterako.